Gola

By | 20 kwietnia 2015

Gola to średniej wielkości wieś położona na Równinie Świdnickiej, na wysokości geograficznej ok. 200 m n.p.m.

Od zamierzchłych czasów jest to okolica bezleśna, stąd nazwa wsi pochodząca starosłowiańskiego określenia “gołego” terenu. “Gol” zmiękczone oznaczało okolicę żyzną urodzajną i bezleśną. Nazwa wsi na przestrzeni wieków ulegała przekształceniom. Po raz ostatni nazwa- “Gola” występuje w XXIX tomie “Codex Diplomaticus Silesiae” z 1355 r. Następnie w zależności od przynależności państwowej Ziemi Świdnickiej nosi nazwy: “Golów”, “Gula”, “Guhlau”.

 

Pierwszym udokumentowanym siedliskiem Goli jest stanowisko archeologiczne położone w północno – wschodnim kierunku od dzisiejszej wsi na działce nr 156 obecnie należącej do pani Wioletty Ingram. Stanowisko określone jako późnośredniowieczna osada wpisana jest do rejestru zabytków archeologicznych.

DSC_0233

Pierwsza zapisana wzmianka o obecnej, leżącej w kotlinie wsi, pochodzi z 1193 r. W 1396 r. wieś stała się własnością klasztoru kanoników regularnych we Wrocławiu. W XV w częściowo należała do włości miejskich miasta Świdnica wchodzącego w skład Królestwa Czeskiego podległego niemieckiemu Cesarstwu Rzymskiemu.

Z roku 1407 pochodzi dokument, w którym Jan von Leuchtinberg zwany Cruschina będący starostą księstwa świdnicko – jaworskiego potwierdza przekazanie łanu lasu na Ślęży braciom Wincentemu i Marcinowi z Wilkowa przez Konrada von de Reybenicz z Goli.

W maju 1433 roku świdniczanie broniący się przed czeskimi husytami rozbijają w okolicach Goli duży (liczący 200 – 300 osób) oddział husycki. Do rąk świdniczan i miejscowych mieszkańców wpada ok. 200 sztuk broni palnej, ponad 100 koni, sporo bydła i duża suma pieniędzy. Do niewoli wzięto kilkudziesięciu husytów z ich dowódcą Piotrem z Lichwina zwanym Polakiem.

Wg M. Treblina w spisie z 1576 r. “Chłopów i łanów Księstwa Świdnicko – Jaworskiego” figuruje zapis o 15 chłopach i 32 łanach podległych administracji opata klasztoru Na Piasku we Wrocławiu. U tegoż M. Treblina w wykazie z 1641r. “Wsi spalonych w wyniku wojny trzydziestoletniej” znajdujemy informację o zniszczeniach dokonanych w Goli: wieś została w większości spalona.

Burzliwa i skomplikowania historia spowodowała, że pomimo wieków istnienia, wieś nie posiada obecnie zbyt wielu zabytków. Jednym z nich jest kościół filialny pod wezwaniem św. Marcina, należący obecnie do parafii Wszystkich Świętych w Strzelcach. Wzniesiony ok. 1500 roku na fundamentach starszego kościoła z ok. 1355 r., był przebudowany w XVIII w.; później dobudowano do niego wieżę, której jednym z fundatorów była rodzina Opitz. Rodzina Opitz troszczyła się także o wyposażenie kościoła, czego dowodem jest zachowany bogato haftowany welon, z wyhaftowaną na spodzie inskrypcją z nazwiskiem tej rodziny oraz datą 7 czerwca 1921 r.

Kościół w Goli

Kościół jest budowlą jednonawową z wieżą od zachodu, z kwadratowym prezbiterium nakrytym sklepieniem gwiaździstym i neogotyckim ołtarzem z początków XX w. Do cenniejszych zabytków wewnątrz kościoła należą:

–       renesansowy obraz Św. Marcina z XVII w.,

–       dwa ołtarze i ambona wykonane w stylu klasycystycznym z pocz. XIX w.

–       krucyfiks i cynowe lichtarze z XVII w.,

–       gotycki portal z piaskowca.

Dwa cenne barokowe obrazy z bocznych ołtarzy przedstawiające Św. Józefa i Ukrzyżowanie zostały skradzione w latach 90. XX w. i nie zostały odzyskane.

Kościół uznany za zabytek wpisano do rejestru zabytków pod numerem 1676 z 1966 r. Zabytkowy jest także pochodzący z XVII i XIX w. mur przykościelny wraz z bramą.

DSC_0225

 

DSC_0219

Do innych zabytków należy także tzw. “Dwór” z około 1860 roku, wpisany do rejestru zabytków. Dwór użytkowany był przez ostatnie półwiecze jako szkoła, a następnie budynek mieszkalny i gospodarczy należący do RSPU Zebrzydów. Znacznie przebudowany mieści obecnie lokale mieszkalne, zaś część gospodarcza ulega dalszej dewastacji z powodu zmieniających się użytkowników.

Dwór prawdopodobnie należał do rodziny Opitz do roku 1945 – wspomnianych wcześniej fundatorów wyposażenia miejscowego kościoła, w tym organów i ołtarzy

W połowie drogi z Goli do Kraskowa stoi, jeden z krzyży pokutnych. Ma on charakter krzyża maltańskiego i wg legendy postawiony był na pamiątkę zabójstwa rzeźnika przez pastuchów owiec.

Inne zabytki w okolicach wsi to:

–       krzyż przydrożny wystawiony z pobudek dziękczynnych na przełomie XVIII i XIX w.

–       kapliczka przydrożna z ok. 1800 r. wystawiona w celach wotywnych na rozstaju pięciu dróg. (Współcześnie jest to rozstaj dróg między Golą a Strzelcami.)

Zabytkami przyrodniczymi są rosnące obok kościelnej bramy ponad 100-letnie kasztany oraz dąb na rozstaju dróg do Szczepanowa i Chwałkowa. W samej wsi znajdują się nieliczne ocalałe egzemplarze dawnej wiekowej alei lipowej.

Wieś Gola (do 1945 r. nosząca nazwę Guhlau, a w latach 70. ubiegłego wieku dodano do jej nazwy człon “Świdnicka”) z racji położenia i urodzajnych ziem należała do wsi zamożnych, o dobrze rozwiniętej infrastrukturze, której ślady do dziś pozostały.

Zabudowa wskazuje na istnienie dużych gospodarstw rolnych i folwarków, funkcjonowała tu gorzelnia i kilka zakładów rzemieślniczych.

Liczba mieszkańców na początku XX w. była większa niż obecnie:

–       1900 r. 459 mieszkańców

–       1942 r. 352 mieszkańców

–       1945 r. brak danych

–       2002 r. 347 mieszkańców

O stanie wsi w 1945 r informują załączniki pochodzące z oryginalnego zbioru dokumentów Rady Sołeckiej z 1945 r. (w posiadaniu p. M. Bąk z Goli Świdnickiej).

Po roku 1945 wieś została zasiedlona głównie przez górali podhalańskich, i kilka rodzin “zza Bugu”, które kontynuują tradycje uprawy zbóż, buraków cukrowych i ziemniaków a zaraz po wojnie także prosa i soczewicy. Wieś wyróżniała się zawsze rozwiniętą hodowlą bydła.

Po roku 1947 z historii wsi znikają definitywnie nazwiska jej dotychczasowych, wysiedlonych mieszkańców (wykaz z 1945 r.). Znikają nawet z cmentarza, starannie zniwelowanego za cichym przyzwoleniem władz w latach 60.

Nową historię wsi tworzą rodziny noszące nazwiska: Rusin, Głuc, Pieczarka, Bizoń, Sałapatek, Malik, Młocek, Betlej, Borowy, Hatala, Pieronkiewicz, Hyrlicki, Bury, Homenda, Kowala, Antosiak, Żywioł.

Już trzecie pokolenie tych osadników tworzy współczesną społeczność wsi Gola Świdnicka.

W latach 1945 – 2002 wieś jako osada niewiele się zmieniła, rozebrano część poniemieckich budynków, niektóre przebudowano. Wybudowano cztery nowe budynki mieszkalne, bazę maszynową w czasach istnienia Kółka Rolniczego (lata 1956 – 1978), obecnie w fazie upadku. Po zlikwidowanej Spółdzielni Produkcyjnej pozostały magazyny i zbiorniki zbożowe, wykorzystywane okresowo w zmieniającej się rzeczywistości gospodarczej.

Na miejscu istniejącej przed II wojną światową niemieckiej “ochronki” wybudowano w latach 1970 – 1975 Wiejski Dom Kultury. Wieś szpecą w większości zrujnowane resztki dużych folwarków. Na kominie zniszczonej gorzelni od 1987 roku znajduje się, jedno z nielicznych na terenie gminy, gniazdo bociana białego.

Od roku 1987 Gola posiada wodociąg z gminnego ujęcia w Strzelcach.

Współcześnie wieś nadal charakteryzuje się dobrymi warunkami klimatyczno – glebowymi do rozwoju rolnictwa. Nie są one jednak w pełni wykorzystane z powodu skomplikowanej sytuacji ekonomicznej kraju.

IMG_1389

Wg Narodowego Spisu Powszechnego i Spisu Rolnego z roku 2002 we wsi Gola znajduje się 588,12 ha użytków rolnych, w tym 564,35 ha gruntów ornych, zajętych głównie pod pszenicę, buraki, rzepak.

Jest to obecnie jedyna wieś, która posiada hodowlę bydła na tym poziomie. Lata transformacji ustrojowej na wsi, rozpoczęte w 1990 r. spowodowały upadek nie tylko ważnej dla wsi Rolniczej Spółdzielni Produkcyjno – Usługowej w Zebrzydowie, ale także wielu chłopskich gospodarstw rolnych. Skutkiem tego jest znaczne zubożenie wsi i widoczne zahamowanie rozwoju. Dość dynamicznie zmienia się struktura powierzchni gospodarstw. W roku 2002 wśród 42 istniejących gospodarstw, 5 gospodarstw zajmuje obszar powyżej 20 ha. Największe należą do państwa: Hydzik, Bąk, Sordyl i Rusin.

Wieś leży w sąsiedztwie Ślężańskiego Parku Krajobrazowego, a także znanego, zabytkowego kompleksu pałacowego w Kraskowie, w którym obecnie mieści się Hotel Pałac Krasków” (ok. 1 km).

Wieś należy do parafii w Strzelcach Świdnickich.

Ten piękny staw to chyba już historia

Informacje zaczerpnięto z książki “Historia gminy Marcinowice”

Dodaj komentarz

comments